BEYİN SPEKTRUMU
Her sistem, bir pencereyle başladı.
2014, Ağustos. On dokuz yaşındaydım ve beş aydır hayatımın en disiplinli dönemini yaşıyordum: sabah sporu, kesintisiz çalışma, kapatılmış bütün kapılar. Sonra bir öğleden sonra, pencereden dışarı baktım, ve "bir şey olmaz" dedim. O cümle, hayatımda kurduğum en pahalı cümlelerden biriydi.
İki hafta içinde beş aylık disiplin, hiç var olmamış gibi çöktü. Ardından yıllarımı alacak ağır bir depresyon geldi. Doktorlar reçete yazdı; ama hiçbiri bana beş ay önce ne yaptığımı, hayatımdan kimin ve neyin çekildiğini sormadı. O gün çöken şey irademin gücü değildi, içimde, sırayla, bir sistemler zinciri kopmuştu. Ve zincir bende tepeden başlamıştı: önce bağ, önce anlam.
"Ne yaptın sen?" sorusunun cevabını on iki yılda buldum. Okudum, dinledim, kendi hayatımı bir vaka gibi inceledim; sonra onlarca insanın hayatını dinledim. Parçalar yerine oturduğunda ortaya çıkan harita, bugün ZYY Beş Ayna Sistemi'nin omurgasıdır.
Davranış Modeli Tasarımcısı kimdir?
İnsan davranışının neden ortaya çıktığını, hangi değişkenlerle sürdüğünü ve nasıl değiştirilebileceğini açıklamak amacıyla özgün kavramsal modeller, mekanizmalar ve uygulama sistemleri geliştiren kişidir. Yani yalnızca "insanlara davranış değiştirmeyi öğreten kişi" değildir. Esas fark, model üretmesidir.
Örneğin bir davranış modeli tasarımcısı şu sorular üzerinde çalışabilir: Bir insan neden erteliyor? Hangi değişkenler aynı anda bulunduğunda davranış ortaya çıkıyor? Bir sosyal etkileşim neden kişiyi donduruyor? Davranış değişikliğinin hangi aşamalardan geçmesi gerekiyor? Bunları açıklamak için değişkenler, kategoriler, süreçler, ölçüm araçları ve müdahale protokolleri oluşturur.
Bunun dünyadaki en yakın yerleşik karşılığı Behavior Design / Behavioral Design alanıdır. Stanford'daki BJ Fogg bunun önemli örneklerinden biridir. Fogg, insan davranışını açıklamak için Fogg Behavior Model'i geliştirmiştir; model davranışın ortaya çıkması için motivasyon, yapabilme kapasitesi ve bir tetikleyicinin aynı anda bulunmasını öne sürer. Stanford da Behavior Design'ı, insan davranışını anlamaya ve davranış değişikliği için çözümler tasarlamaya yönelik modeller ve yöntemler bütünü olarak tanımlıyor.
Davranış tasarımcısı bir çözüm tasarlayabilir; davranış modeli tasarımcısı ise çözümün arkasındaki açıklayıcı sistemi de kurar.
Mesela bir kişinin "insan ilişkilerinde sınır koy" demesi davranış modeli tasarımı değildir. Ama insanları belirli ilişkisel etki kategorilerine ayıran, bu kategorilerin davranış üzerindeki etkilerini tanımlayan, değerlendirme ölçeği oluşturan, müdahale sırası belirleyen ve bunun için bir çerçeve geliştiren kişi model tasarlıyor demektir. Davranış bilimiyle çalışan insan sayısı çok yüksektir; ancak bağımsız olarak özgün, yapılandırılmış davranış modelleri geliştiren araştırmacıların sayısı bunun çok küçük bir alt kümesidir.
Davranış Modeli Tasarımcısı ne yapar?
Tavsiye vermez; model kurar. Bir davranış sorununu nörobilim ve davranış bilimi zemininde bileşenlerine ayırır, mekanizmasını adlandırır, onu çözen adım adım bir sistem tasarlar; sonra bu sistemi gerçek insanlarla test edip DOI kaydıyla açık erişimde paylaşır. Davranış tasarımı, dünyada da yeni ve az kişinin çalıştığı bir alan. "Davranış Modeli Tasarımcısı" ifadesi Türkiye'de tanımlı bir meslek ya da akademik bir unvan değil; kendi çalışma biçimimi anlatmak için kullandığım bir tanım.
Davranış tasarımı gelişmekte olan bir alandır; bu tanımı, kendi davranış modellerini kuran kişiler kullanır. Buradaki çalışmalar da bu çerçevede, koçluk ve eğitim kapsamında sunulur.
İnsan davranışının neden ortaya çıktığını, hangi değişkenlerle sürdüğünü ve nasıl değiştirilebileceğini açıklamak amacıyla özgün kavramsal modeller, mekanizmalar ve uygulama sistemleri geliştiren kişidir. Yani yalnızca "insanlara davranış değiştirmeyi öğreten kişi" değildir. Esas fark, model üretmesidir.
Pencereden sistemlere
Alanın profesyonelleri de
bu sistemleri okuyor.
Kitapların okuyucuları arasında psikologlar, doktorlar ve çocuk gelişim uzmanları var. Bazıları bu modellerin dilini ve araçlarını kendi meslekî sorumlulukları çerçevesinde kullanıyor. Sertifikasyon programı bu kullanımı tanımlı bir yetkiye bağlar. Bu, sistemlerin herhangi bir üniversite, meslek örgütü ya da sağlık kurumu tarafından onaylandığı anlamına gelmez.
Belki senin de bir pencere anın var.
Geldiğinde uçurum değil, dönemeç olsun.
Sitedeki tüm içerikler, testler, kitaplar ve programlar eğitim ve kişisel gelişim amaçlıdır. Tıbbi veya psikolojik tanı, teşhis, tedavi, terapi ya da psikoterapi değildir; hekim, psikiyatrist ve psikolog hizmetinin yerine geçmez.
Selman Uyanık; koç, eğitmen ve davranış modeli tasarımcısı olarak çalışır. Hekim, psikiyatrist, psikolog veya psikoterapist değildir; hastalık tanısı koymaz, tedavi uygulamaz, ilaç ya da tedavi bırakma önerisi vermez.
Modeller kişisel deneyime, alan yazını okumalarına ve açık erişimli çalışmalara dayanır; hakem denetimli klinik kanıt değildir. Sonuçlar kişiye göre değişir, hiçbir sonuç garanti edilmez.
Acil durum: Kendine ya da bir başkasına zarar verme düşüncesi, ağır ruhsal sıkıntı veya tıbbi acil bir durumda bu siteyi bekleme; 112 Acil Çağrı Merkezi'ni ara ya da en yakın sağlık kuruluşuna başvur. Tanı ve tedavi yalnızca yetkili sağlık kuruluşları tarafından yapılır.
Tüm bilgilendirmeyi oku →