Bu sistemleri ve makaleleri
nasıl geliştirdim?

Cevabı tek bir kavrama indirebilirim: anomali yakalamak. Ve bunu kendimdeki en belirgin yetenek olarak görüyorum.

Anomali yakalamak, beklenen örüntünün dışındaki aykırılığı fark etmektir. Pratikte şu anlama geliyor: başkalarının birbirinden bağımsız gördüğü şeyler arasındaki, ilk bakışta görünmeyen bağlantıyı görmek. Yeni bir veri toplamıyorum; çoğu zaman herkesin gördüğü şeye bakıp aradaki ilişkiyi kuruyorum.

Basit bir örnek: renkli bir rüzgâr gülünün hızla döndüğünü gördüğümde yalnızca dönen bir oyuncak görmüyorum. "Bu renkler yeterince hızlı dönerse göz onları ayrı ayrı seçemez ve hepsi tek bir renge dönüşmüş gibi görünür" diye düşünüyorum. Ardından zihnim bunu kendi çalışma alanıma taşımaya başlıyor: bu algı ilkesi bir davranış modelinde nasıl kullanılabilir? Bu fikir hâlâ geliştirme aşamasında; tamamlanmasının aylar, olgunlaşmasının ise yaklaşık bir yıl alacağını tahmin ediyorum.

Bir anomali fark edildikten sonra onu kullanılabilir bir modele dönüştüren süreç şu şekilde ilerliyor:

Sınır da burada başlıyor: anomali yakalamak bir hipotez üretir, kanıt üretmez. Bu yüzden yayımladığım çalışmaların hepsi kavramsal çerçeve ya da hipotez düzeyinde sunuluyor; ampirik doğrulama ayrı bir iş ve ayrıca yapılması gerekiyor.

DEPTH baştan tek parça bir model olarak doğmadı. Bileşenleri farklı kaynaklardan gelen, birbirinden bağımsız duran bilgilerdi. Sistemin sırasıyla, yani D → E → P → T → H düzeninde:

Bunların hepsi ayrı ayrı duran bilgilerdi. Sonra şu soru zihnimde belirdi: "Neden bunları tek bir yolculuğun parçaları olarak düşünmüyoruz?" Anomali buydu: alanda hepsi biliniyordu, ama hiçbiri diğerinin önkoşulu olarak sıralanmamıştı.

D adımı nereden geldi?

Sıralamayı kurduğumda en başta bir boşluk kaldı: kişinin mevcut durumu ve mevcut problemleri. Bunu D · Diagnose (tanı) adımı olarak en başa koydum. Gerekçesi basit: bir yere ilerlemeden önce insanın kendi tıkanıklığını bilmesi gerekir. Ayağı kırılmış birine dünyanın en iyi yol haritasını vermenin bir anlamı yok; önce neden yürüyemediğini anlamak gerekir.

Görüşmelerde de en sık karşılaştığım şey buydu: insanlar sorunu yanlış adlandırıyordu. "Motivasyonum yok" cümlesinin altında çoğu zaman enerji, dikkat, çevre ya da tekrar eden bir kalıp sorunu duruyordu. Tanı adımı bu yüzden dört alanı ayrı ayrı sorgular: enerji ve fiziksel altyapı, dikkat ve zaman, tekrar eden kalıplar, çevresel engeller.

Böylece hedef, sıralamada dördüncü adıma indi ve öncesinde üç zorunlu katman oluştu. DEPTH'in özgün tarafı bileşenlerin kendisi değil, bu sıralama ve hedefin bir başlangıç noktası değil türetimsel bir çıktı olarak konumlandırılmasıdır.

200'den fazla birebir görüşmede, birbirinden çok farklı görünen problemler duyuyordum: "Kafam durmuyor, kaygı ve stres yaşıyorum", "Hiçbir şeye motive olamıyorum", "Okuyorum ama aklımda kalmıyor", "Sürekli erteliyorum", "Kendime güvenimi kaybettim", "Artık hiçbir şeyin anlamı yok."

Normalde bunların her biri ayrı bir problem olarak ele alınır. Dikkatimi çeken anomali şuydu: neden aynı kişide bunların birçoğu birlikte görülüyor? Okuduğum nörobilim ve davranış bilimi bulguları bu soru etrafında birleştiğinde, beş katmanın birbirini birikimli olarak devirdiğini görmeye başladım. Kritik nokta şu: sorun bir sonraki katmana geçtiğinde öncekiler ortadan kalkmıyor, üst üste biniyor.

Bir anda beş ayrı problem değil, tek bir örüntü görmeye başladım. ZYY Beş Ayna Sistemi bu şekilde şekillendi. Aynı mantık, onarımı da belirliyor: zincir çöktüğü sıranın tersinden değil, çöküşün başladığı yerden kurulmaya başlanıyor; her katman bir öncekinin üstüne biniyor.

Model klinik bir tanı ya da tedavi sistemi değildir; nörokimyasal adlandırmalar açıklayıcı bir çerçevedir, kişiye ait bir ölçüm sonucu değildir.

R.I.S'in çıkış noktası akademik bir merak değil, kendi hayatımdaki somut bir sorundu. Çevremde, sonradan "kırmızı" olarak tanımladığım etkiyi bırakan çok sayıda kişi vardı: akrabalar, aileden yakınlar, gündelik çevrem. Hepsi aynı kategoride değildi, ama çoğunluk o taraftaydı ve bu temasların üzerimde bıraktığı etkiden bir türlü çıkamıyordum.

"Bu insanlara karşı ne yapabilirim?" diye düşünürken şu fikir belirdi: sorun kişilerin kim olduğu değil, temasın bende bıraktığı etkiydi. Bir belgeye çevremdeki bütün insanları yazdım ve her birine kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi olmak üzere bir renk vermeye başladım. Liste büyüdükçe bunun kişisel bir not olmaktan çıkıp bir sisteme dönüştüğünü gördüm: renkler tanımlanabiliyor, ölçülebiliyor ve bir müdahale sırasına bağlanabiliyordu.

Hazır bir kuramdan yararlanmadım; sistem tamamen kendi sorunumu çözmek için kurulmaya başladı. Renkleri tanımladıkça sınıflandırmanın kişilere değil etkiye ait olması gerektiği netleşti: aynı kişi farklı dönemde farklı etki bırakabiliyordu. Bu yüzden R.I.S insanları sabit renk tipleri olarak sınıflandırmaz; belirli bir temas örüntüsünün belirli bir kişide, belirli bir zaman ve bağlamda bıraktığı etkiyi tanımlar.

Sistem büyüdükçe uygulama katmanı ile kuram katmanını da ayırdım: renk haritalaması ve müdahale sırası I.M.P.A.C.T. yansıtma protokolünde, boyutların tanımı, matematiksel formülasyonu, test edilebilir önermeleri ve yanlışlanabilirlik ölçütleri ise kuram metninde duruyor. Bugün beş boyutlu bir kuram önerisi düzeyinde; ölçüm yapısı ve pratik değeri bağımsız ampirik testi bekliyor.

Dopamine Nation'ı okuduktan sonra konuyu daha derine götürdüm: ödül sisteminin işleyişi, D1 ve D2 reseptörleri, nucleus accumbens, dopaminin izlediği yolaklar. Bu okumalar sırasında şu soru belirdi: mükemmeliyetçi eğilimi olan ve birden çok büyük hedefler kuran kişiler, duyarlılığı azalmış ödül sistemini uyarabilmek için mi hedefi bu kadar büyütüyor?

Ödül eşiği yükseldiğinde sıradan uyaranlar yetersiz kalıyor; harekete geçmek için daha güçlü bir uyaran gerekiyor. Yüksek yoğunluklu uyaranlar bu boşluğu dolduruyor. Bir noktada fark ettim ki çok büyük hedefler de aynı işlevi görebiliyor: hedef, uygulanmadan önce, sadece kurulduğu anda dopamini yükselten bir uyarana dönüşüyor. Anomali buydu: dışarıdan erteleme gibi görünen tablo, aslında bir ödül kalibrasyonu sorunu olabilirdi.

Önerilen döngü, yedi aşama

Hipotezin çıktığı gözlem

Lise yıllarımızda kuzenim bir gün yanıma geldi ve bütün dünya tarihini öğreneceğini söyledi. Ciddiydi: kitap listesi çıkarmış, belgeselleri sıralamış, haritalar indirmiş, defter almış, ilk gün altı saat çalışmıştı. İkinci gün de çalıştı. Üçüncü gün zorlandı. Dördüncü gün "bugün kafam dolu" demeye başladı. Bir hafta sonra konu kapanmıştı.

Dışarıdan bakıldığında klasik bir erteleme görünüyordu; ama içeride başka bir mekanizma dönüyordu. O dönem gündelik düzeni yüksek yoğunluklu uyaranlarla geçiyordu. Beyni küçük adımlardan tatmin alamaz hâle geldiği için sıradan hedefler ödülsüz görünüyordu: "10 sayfa" anlamsız, "100 sayfa" ya da "bütün dünya tarihi" ise güçlü bir uyaran demekti.

Uygulama başladığında gerçek ortaya çıkıyor: ilk on sayfa sıkıcıdır, günde yüz kelime sürdürülemez. Kırılma burada oluyor. Kişi tembel olduğu için değil, küçük adımı ödül olarak algılayamadığı için bırakıyor. Ardından beklenti dibe düşüyor, "yine yapamadım" cümlesi geliyor ve bu histen kaçmak için yeniden yüksek uyarana dönülüyor.

Kısaca: büyük hedeflerle kendini ateşleyip, küçük adımlar ödülsüz geldiğinde sistem çöküyor. Bu nedenle önerilen çözüm hedefi daha da büyütmek değil, küçük adımı yeniden ödül gibi hissettiren bir sistem kurmaktır. Hayat değişimi genellikle "bütün dünya tarihini öğreneceğim" ile başlamıyor; bugün üç sayfayı bitirip yarın tekrar masaya dönebilen kişiyle başlıyor.

Bu yapı bir hipotez olarak sunulmuştur; ampirik olarak doğrulanmış bir teori ya da klinik bir tanı değildir. Çalışmada yedi aşamalı mekanizma önerisi, dört test edilebilir hipotez ve bir ölçüm planı yer alıyor. Literatürde bu adla tanımlanmış bir yapı bulunmadığı için kavramı adlandırma ihtiyacı doğdu.

Modellerin kavramsal içeriği, mimarisi ve iddiaları yıllara yayılan okumaların, 200'den fazla birebir görüşmenin ve kendi deneyimimin çıktısı. Bu içerik akademik makale biçimine dönüştürülürken dilsel düzenleme, yapısal biçimlendirme ve metnin organizasyonu için yapay zekâ araçlarından yararlandım. Fikirler, mekanizma önerileri ve model kararları bana ait; dil modelleri yazar olarak kabul edilmiyor. Bu beyan, OSF kayıtlarında da COPE ve ICMJE kılavuzlarına uygun biçimde yer alıyor.

Şunu da açıkça söylemeliyim: fikir üretimi benim için darboğaz değil, zaman darboğaz. Hâlâ yazılmayı bekleyen modeller ve tamamlanmamış çalışmalar var; hepsine yetecek zaman yok. Bu yüzden yayımlanan her çalışmayı DOI kaydıyla açık erişimde paylaşıyorum: okunabilsin, eleştirilebilsin ve gerekirse reddedilebilsin. OSF kayıtları hakem değerlendirmesinden geçmiş dergi yayınları değildir; DOI bir çalışmanın doğruluğunu değil, kaydın kalıcılığını ve tarihini gösterir.